T\u0131p fak\u00fcltesindeyken psikiyatri hocam\u0131z\u0131n s\u00f6ylediklerini d\u00fcn gibi an\u0131ms\u0131yorum: \u201cNormal ile nevroz aras\u0131ndaki fark, d\u00fc\u015f\u00fcnce ya da davran\u0131\u015f\u0131n g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131n\u0131z\u0131 engelleyip engellememesiyle anla\u015f\u0131l\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fcnce ve davran\u0131\u015f hayat\u0131n\u0131z\u0131 etkiliyor, i\u015finizi yapman\u0131za engel oluyorsa nevroz, ya\u015fant\u0131n\u0131z\u0131 bozmuyorsa normal demektir.\u201d Hatta bunun i\u00e7in bir de \u00f6rnek vermi\u015fti: \u201cKutu koleksiyonu yapan bir insan\u0131 ele alal\u0131m. Bu ki\u015fi koleksiyonculu\u011fu hayat\u0131n\u0131n merkezine al\u0131yor, bunu tak\u0131nt\u0131l\u0131 bi\u00e7imde yap\u0131yor, g\u00fcnl\u00fck i\u015flerini aksat\u0131yorsa bu nevrozdur. Ama bu i\u015fi hobi olarak yap\u0131yor, ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131 olumsuz etkilemeden s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyorsa bu normal bir davran\u0131\u015ft\u0131r.\u201d<\/p>\n\n\n\n
Normal ile anormal s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n bu denli mu\u011flak \u00e7izilmesi o g\u00fcn beni tatmin etmemi\u015fti. Psikiyatri gibi bir bilim dal\u0131n\u0131n anormal davran\u0131\u015f\u0131 normalden b\u00f6ylesine belirsiz bir bi\u00e7imde ay\u0131rt etmesi bende hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131 yaratm\u0131\u015ft\u0131. Ay\u0131r\u0131c\u0131 tan\u0131n\u0131n objektif kriterleri olmal\u0131yd\u0131. Yaln\u0131zca bir i\u015fi niceliksel olarak fazla yapmak bir ki\u015fiye anormal demek i\u00e7in yeterli olabilir miydi?<\/p>\n\n\n\n
Sonra y\u0131llar ge\u00e7ti. Gen\u00e7lik d\u00f6neminin naifli\u011finde \u00e7ok anlam veremedi\u011fim bu ayr\u0131m y\u0131llar sonra normal dedi\u011fimiz insanlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce ve davran\u0131\u015f desenini g\u00f6r\u00fcp \u00f6\u011frendik\u00e7e bana \u00e7ok da anlams\u0131z gelmemeye ba\u015flad\u0131. \u0130nsan\u0131 tan\u0131d\u0131k\u00e7a daha az hayret etmeye, daha az \u015fa\u015f\u0131rmaya ba\u015flad\u0131m. Bize insano\u011flunun ak\u0131lc\u0131 bir yarat\u0131k oldu\u011fu s\u00f6ylenip durmu\u015ftu. Ya da biz \u00f6yle alg\u0131lam\u0131\u015ft\u0131k. Gen\u00e7li\u011fimde bu d\u00fc\u015f\u00fcnceye ne kadar co\u015fku ve heyecanla sar\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 an\u0131msar\u0131m. Oysa bizim sa\u011fduyu olarak kabul etti\u011fimiz bir\u00e7ok de\u011ferde \u00e7arp\u0131kl\u0131klar oldu\u011fu halde anormal oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fimiz d\u00fc\u015f\u00fcncelerde de ak\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u015fahikas\u0131 vard\u0131.<\/p>\n\n\n\n
HIRSIZLAR MA\u011eARASI DENEY\u0130<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsana ait normal diye kabul etti\u011fimiz anormallikler saymakla bitmez. Belki bunlara bir g\u00fcn d\u00f6neriz ama \u015fu g\u00fcnlerde benim en \u00e7ok dikkatimi \u00e7eken aidiyet duygusuyla d\u0131\u015far\u0131y\u0131 \u015feytanla\u015ft\u0131rma, normal diye bilinen insanlar\u0131n s\u0131rf farkl\u0131 gruptan diye ba\u015fka insanlara kar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fmanl\u0131k beslemesi.<\/p>\n\n\n\n
Muzaffer \u015eerif T\u00fcrk as\u0131ll\u0131 Amerikal\u0131 bir sosyal psikologdur. Sosyal psikolojinin kurucu \u00f6nc\u00fcleri aras\u0131ndad\u0131r. ABD\u2019de ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 y\u0131llarda insan gruplar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkiler \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 bir deney \u201cH\u0131rs\u0131zlar Ma\u011faras\u0131 Deneyi\u201d olarak bilinir. Bu deneyde daha \u00f6nceden tan\u0131\u015f\u0131k olmayan normal \u00e7ocuklar rastgele iki gruba ayr\u0131l\u0131r. Birbirlerinden uzakta iki ayr\u0131 kampa yerle\u015ftirilir. Birinci haftan\u0131n sonunda iki grubun birbiriyle temas etmesi sa\u011flan\u0131r. Spor yar\u0131\u015fmalar\u0131 gibi bir\u00e7ok etkinlik d\u00fczenlenir.<\/p>\n\n\n\n
Gelin g\u00f6r\u00fcn ki ikinci haftan\u0131n sonunda gruplar aras\u0131nda d\u00fc\u015fmanl\u0131k olu\u015fmu\u015ftur. Aralar\u0131nda k\u00fcf\u00fcrle\u015fmeler ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 sald\u0131r\u0131lar olur. Ortak yemekler, birlikte film izlemeler bile bu d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 durdurmaz. Gruplar her f\u0131rsatta birbirlerine sald\u0131rmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrler. Ancak uzun \u00e7abalar ve \u00fcst d\u00fczey hedefler sonras\u0131 aralar\u0131ndaki d\u00fc\u015fmanl\u0131k ve \u00e7at\u0131\u015fma azalma yoluna girer. (A. Kayao\u011flu-\u00c7. K\u0131rel, Sosyal Psikoloji-II, Anadolu \u00dcniversitesi Yay\u0131nlar\u0131, 2019.) Bu deney, tek su\u00e7u farkl\u0131 gruplara ait olmak olan insanlar\u0131n birbirlerinden nefret etmelerinin tipik bir \u00f6rne\u011fidir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130rrasyonel insan davran\u0131\u015flar\u0131na ait en iyi tan\u0131mlanm\u0131\u015f \u00f6rneklerden biri kal\u0131p yarg\u0131lard\u0131r. Kal\u0131p yarg\u0131lar, \u00f6nyarg\u0131lar\u0131n olu\u015fmas\u0131na neden olan d\u0131\u015f\u0131m\u0131zdaki bir sosyal grup hakk\u0131nda olu\u015fturdu\u011fumuz bilgi ve inan\u00e7 sistemleridir. D\u00fcnyayla kolayca ba\u015f edebilmek i\u00e7in basit d\u00fc\u015f\u00fcnce \u015femalar\u0131 olu\u015fturur, d\u00fcnyay\u0131 biz ve onlar olarak ikiye b\u00f6leriz. Bu sosyal psikolojide \u00e7ok iyi bilinen bir sosyal kategorizasyon \u015feklidir.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6yle ki kendi \u00e7evremize ait benzerlikleri \u00f6n plana \u00e7\u0131kar\u0131rken di\u011fer gruplarla olan farkl\u0131l\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131 abart\u0131r\u0131z. (A. Kayao\u011flu-\u00c7. K\u0131rel, Sosyal Psikoloji-II.) \u00d6rne\u011fin Almanya\u2019da ya\u015fayan bir Sivasl\u0131 bir Malatyal\u0131y\u0131 T\u00fcrkiye\u2019dekine g\u00f6re kendine daha yak\u0131n sayar. Belki de \u00fclkesinde hem\u015fericilik nedeniyle d\u0131\u015flayaca\u011f\u0131 bir insan\u0131 orada rahatl\u0131kla benimseyebilir. Biz insanlar d\u0131\u015f grup \u00fcyelerinin kendi grubumuzdaki bireylere k\u0131yasla birbirlerine daha fazla benzedi\u011fine ili\u015fkin alg\u0131sal bir yan\u0131lg\u0131 i\u00e7indeyizdir. Bu nedenle de d\u0131\u015f\u0131m\u0131zdaki grubu topyek\u00fbn d\u0131\u015flama e\u011filimine gireriz.<\/p>\n\n\n\n
\u0130zledi\u011fim bir filmde k\u00f6yl\u00fc bir anne o\u011fluna \u201cT\u00f6remize ayk\u0131r\u0131 davranamazs\u0131n, sen bizim \u00f6rf\u00fcm\u00fcz\u00fc, \u00e2detimizi devam ettirmelisin\u201d diye \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yordu, elbette t\u00f6renin ak\u0131lc\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorgulamaks\u0131z\u0131n. Bu, yaln\u0131zca k\u0131rsal y\u00f6re insan\u0131n\u0131n de\u011fil, kimi zaman e\u011fitimli diye bildi\u011fimiz ki\u015filerin de davran\u0131\u015f modeli olabiliyor. K\u00f6yde \u00f6rf, \u00e2det, kentte al\u0131\u015fkanl\u0131k ve kal\u0131pla\u015fm\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imi olup \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6rne\u011fin entelekt\u00fcel olarak bildi\u011fimiz yazarlar\u0131n bile futbolda bazen fanatizme varan tak\u0131m tutmalar\u0131n\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131klayabiliriz? Bu insanlar\u0131n toplumsal ve ekonomik konularda adalet isteyen ak\u0131lc\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flerini hararetle savunmalar\u0131n\u0131 anl\u0131yorum da ayn\u0131 ki\u015filerin benzer duygular\u0131 tuttuklar\u0131 futbol tak\u0131m\u0131 \u00fczerinden g\u00f6stermelerini anlamakta g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekiyorum. Adalet isterken hissedilen \u00f6fkenin futbol tak\u0131m\u0131n\u0131 savunurken g\u00f6sterilmesi hi\u00e7 de ak\u0131lc\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n
RASYONEL ANLAMI VAR MI?<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsanlardaki grupla\u015fma ve aidiyet duygusunun bir\u00e7ok durumda rasyonel bir anlam\u0131 yok gibi geliyor bana. Herhalde \u201chomo sapiens\u201din insanla\u015fma s\u00fcrecinde d\u00fc\u015fmanlar\u0131ndan korunmak i\u00e7in bir arada olman\u0131n yarar\u0131ndan dolay\u0131 bug\u00fcne kadar getirmi\u015f oldu\u011fu genetik kal\u0131nt\u0131lar bunlar.<\/p>\n\n\n\n
Sa\u011fduyulu, normal bildi\u011fimiz insanlar\u0131n anormal davran\u0131\u015flar\u0131yla hemen her alanda kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. Bu durumda normal, anormalle kar\u0131\u015f\u0131yor, s\u0131n\u0131rlar bulan\u0131kla\u015f\u0131yor. Bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu zaman ay\u0131rd\u0131nda bile olam\u0131yoruz. Normal kabul ettiklerimizdeki anormalli\u011fi g\u00f6rebilmek i\u00e7in bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131m\u0131z\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye ihtiyac\u0131m\u0131z var.<\/p>\n\n\n\n