Okulun ilk y\u0131llar\u0131ndan itibaren insan akl\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u00f6\u011frenerek yeti\u015ftik. Akl\u0131m\u0131z, canl\u0131lar \u00e2leminde bize geni\u015f ayr\u0131cal\u0131klar sa\u011flamaktayd\u0131. \u0130nsano\u011flu teknolojiyi yaratarak do\u011faya egemen olmu\u015f, tarih boyunca ihti\u015faml\u0131 uygarl\u0131klar kurmu\u015ftu. Canl\u0131lar aras\u0131nda akl\u0131n\u0131 kullanarak bunu yapan tek t\u00fcr, insand\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc insan akl\u0131n\u0131 kullanmas\u0131n\u0131 bilen rasyonel bir varl\u0131kt\u0131. Ger\u00e7ekten b\u00f6yle mi, insan rasyonel bir canl\u0131 m\u0131? \u0130nsan\u0131 ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 k\u0131lan nedir? Ayr\u0131cal\u0131k dedi\u011fimiz, kendi akl\u0131m\u0131zla kendimizi de\u011ferlendirdi\u011fimiz yan\u0131lg\u0131l\u0131 bir paradigma olamaz m\u0131?<\/p>\n\n\n\n
Rasyonellik en temel anlamda t\u00fcrlerin nesillerini sa\u011fl\u0131kl\u0131 olarak devam ettirmesi olarak kabul edilebilir. Bu takdirde hemen hemen t\u00fcm canl\u0131lar rasyonel yarat\u0131klard\u0131r. Hemen hemen deme gere\u011fi duydum. \u00c7\u00fcnk\u00fc son y\u0131llarda bir\u00e7ok t\u00fcr\u00fcn yok olup gitti\u011fini biliyoruz. K\u00fcresel iklim krizi nedeniyle t\u00fcrlerin yery\u00fcz\u00fcnden silinmesinin h\u0131zland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu t\u00fcrler hari\u00e7 t\u00fcm canl\u0131 varl\u0131klar rasyonel yarat\u0131klard\u0131r. K\u00fcresel bir yok olu\u015f ya\u015famad\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00fcrece insan da rasyonel bir canl\u0131 olarak kalacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc canl\u0131l\u0131k rasyonaliteyi gerektirir.<\/p>\n\n\n\n
BEKLENEN \u00d6ZELL\u0130KLER NELERD\u0130R?<\/p>\n\n\n\n
Tek h\u00fccreli bir canl\u0131y\u0131, \u00f6rne\u011fin amibi d\u00fc\u015f\u00fcnelim. B\u00f6l\u00fcnerek \u00e7o\u011fal\u0131yor, genetik materyalini di\u011fer amiplere aktararak t\u00fcr\u00fcn\u00fc devam ettiriyor; \u00f6yleyse o da rasyonel bir varl\u0131kt\u0131r. Keza vir\u00fcsler de \u00f6yle. \u015eu g\u00fcnlerde bizi b\u00fcy\u00fck bir salg\u0131n\u0131n ortas\u0131nda b\u0131rakan koronavir\u00fcs ya\u015fam\u0131n\u0131 devam ettirmek i\u00e7in bizim h\u00fccrelerimizi kullan\u0131yor, bu sayede \u00fcreyerek hem di\u011fer h\u00fccrelerimizi hem de ba\u015fka insanlar\u0131 enfekte ediyor ve hayatta kalmay\u0131 ba\u015far\u0131yor. O kadar ileri gidiyor ki insan ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sisteminden kurtulmak i\u00e7in mutasyona u\u011frayarak yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiriyor, bizim kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z a\u015f\u0131lar\u0131 bo\u015fa \u00e7\u0131kartmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsanlar\u0131n birbirleriyle ileti\u015fim kurma becerisi sayesinde toplumsalla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Bu ona b\u00fcy\u00fck bir g\u00fc\u00e7 vermi\u015ftir. Toplumsalla\u015fmas\u0131n\u0131 ve akl\u0131n\u0131 kullanarak do\u011faya egemen olmas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek en rasyonel canl\u0131 oldu\u011funu varsayabiliriz, ama bu her zaman b\u00f6yle olmuyor. \u00d6yle olsayd\u0131 d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir taraf\u0131nda cinayetler, tecav\u00fczler, vah\u015fi sald\u0131r\u0131lar ya\u015fanmazd\u0131. Birinci ve ikinci d\u00fcnya sava\u015f\u0131nda ya\u015fanan sistematik \u00f6ld\u00fcrme ve i\u015fkenceler rasyonel bir canl\u0131dan beklenen \u00f6zellikler midir? Kendimize hep \u015funu s\u00f6yleriz: \u0130nsan ge\u00e7mi\u015ften ders alsayd\u0131 tarih tekerr\u00fcr etmezdi.<\/p>\n\n\n\n
ROMANT\u0130ZM DE\u011e\u0130L GER\u00c7EKL\u0130K<\/p>\n\n\n\n
Demek ki insan tarihten ders almamaya kodlu bir yarat\u0131k, karakteri ve t\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00f6zelli\u011fi b\u00f6yle. K\u00fc\u00e7\u00fcmseyerek bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z hayvanlarda bizdeki sistematik sald\u0131r\u0131 yok. \u0130nsan\u0131n \u00f6rg\u00fctl\u00fc sald\u0131rganl\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcnce hayvanlar ne kadar masum kal\u0131yor. Bu romantizm olsun diye s\u00f6ylenmi\u015f bir s\u00f6z de\u011fil. Kelimenin tam anlam\u0131yla \u00e7o\u011fu hayvan insan t\u00fcr\u00fcne g\u00f6re daha masum.<\/p>\n\n\n\n
Koronavir\u00fcs salg\u0131n\u0131 ilk \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda d\u00fcnya \u00f6rne\u011fin Birle\u015fmi\u015f Milletler ya da D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc gibi bir kurulu\u015fun \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda \u00fc\u00e7 hafta tam kapanma ya\u015fasayd\u0131 vir\u00fcs, ya\u015fayacak zemin bulamayaca\u011f\u0131ndan ve bula\u015fma s\u00fcresi de en fazla iki haftayla s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fundan yok olup gidebilirdi. Bu zamana kadar ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve ne kadar daha s\u00fcrece\u011fini bilmedi\u011fimiz enfeksiyon olgular\u0131 ya\u015fanmaz, \u00f6l\u00fcmler olmazd\u0131. D\u00fcnya \u00fc\u00e7 haftal\u0131k bir ekonomik kay\u0131pla bu badireyi atlat\u0131r, bu zamana kadar kaybedilen ve kaybedilecek olan milyarlarca dolar ekonomiye kazand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olurdu. Diyebilirsiniz ki t\u00fcm insanl\u0131\u011f\u0131 bu \u015fekilde \u00f6rg\u00fctlemek kolay m\u0131? G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z ileti\u015fim teknolojisi buna izin verecek kadar geli\u015fmi\u015f ama insano\u011flu bu organizasyonu sa\u011flayacak kadar uyumlu ve rasyonel de\u011fil demek ki\u2026<\/p>\n\n\n\n
S\u00dcRE\u00c7 YAVA\u015e DE\u011e\u0130L<\/p>\n\n\n\n
\u0130klim krizi, do\u011fal \u00e7evrenin h\u0131zla tahrip edilmesi d\u00fcnyan\u0131n varolu\u015fundan beri alt\u0131nc\u0131 kitlesel yok olu\u015fa neden olmakta. Daha \u00f6nceki yok olu\u015flar g\u00f6kta\u015f\u0131 d\u00fc\u015fmesi, volkanik patlamalar ya da iklim de\u011fi\u015fiklikleri gibi jeolojik, fiziksel nedenlerden kaynakland\u0131\u011f\u0131 halde bu kez insan eliyle bir yok olu\u015f s\u00fcreci ya\u015fanmakta. Bu s\u00fcrecin yava\u015f oldu\u011fu san\u0131lmas\u0131n. Uzmanlar di\u011fer yok olu\u015flara g\u00f6re bunun daha bile h\u0131zl\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemekte. T\u00fcm bunlar bilindi\u011fi halde \u00fclkeler h\u00e2l\u00e2 bir araya gelip \u00e7\u00f6z\u00fcm yoluna gitmiyorlar. Teknolojik geli\u015fmenin bir bumerang gibi insan topluluklar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcne d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6rm\u00fcyor ya da g\u00f6rmek istemiyorlar.<\/p>\n\n\n\n
Hakikat \u00f6tesi dedi\u011fimiz \u201cpost-truth\u201d siyasetin d\u00fcnyada bu kadar yayg\u0131n kullan\u0131labilmesi ve y\u0131\u011f\u0131nla taraftar bulmas\u0131, yalanlara ra\u011fmen insanlar\u0131n bunu g\u00f6rmezden gelmesi insan\u0131n her zaman rasyonel olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. \u00dclkemizdeki durum da bundan farkl\u0131 de\u011fil. Yalan, r\u00fc\u015fvet ve yolsuzlu\u011fun b\u00f6ylesine yayg\u0131n oldu\u011fu bir toplumda insanlar\u0131n bu \u00e7\u00fcr\u00fcmeye yeteri kadar tepki vermemesi tam da insan do\u011fas\u0131ndaki zay\u0131fl\u0131\u011f\u0131n ifadesi. \u0130nsan ruhunun iyi ve k\u00f6t\u00fcn\u00fcn karma\u015fas\u0131 oldu\u011fu s\u00f6ylenir. \u0130yilik rasyonaliteyi, k\u00f6t\u00fcl\u00fck de irrasyonaliteyi temsil ediyor olmal\u0131.<\/p>\n\n\n\n
Tarihe bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda insanl\u0131\u011f\u0131n y\u0131k\u0131l\u0131\u015f ve y\u00fckseli\u015f d\u00f6nemlerinin sin\u00fcs e\u011frisi gibi birbirini izledi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. D\u00fcnyan\u0131n bug\u00fcn i\u00e7inde bulundu\u011fu durum y\u0131k\u0131l\u0131\u015f ve \u00e7\u00fcr\u00fcmenin daha \u00f6n planda oldu\u011fu zamanlar\u0131 hat\u0131rlat\u0131yor<\/p>\n\n\n\n
Hayatta kalabilmek ve ya\u015fama sevinci duyabilmek i\u00e7in umutlu olmak gerek. Tam da bu nedenle d\u00fcnyan\u0131n alt\u0131nc\u0131 yok olu\u015funu ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu y\u0131k\u0131l\u0131\u015f y\u0131llar\u0131n\u0131 sona erdirecek, \u00f6zelde de \u00fclkemizdeki \u00e7\u00fcr\u00fcmeyi durdurup tersine \u00e7evirecek akl\u0131n ortaya konulabilece\u011fini umut etmek istiyorum.<\/p>\n\n\n\n