\u201cD\u00fcr\u00fcst olmaktan ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc davranamad\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in b\u00f6yleyim\u201d demi\u015fti bir dostum. Bu s\u00f6z\u00fcyle benim g\u00f6z\u00fcmde bir kez daha d\u00fcr\u00fcst oldu\u011funu kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131. Erdem oldu\u011fu i\u00e7in de\u011fil, al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 bu y\u00f6nde geli\u015fti\u011fi i\u00e7in d\u00fcr\u00fcst oldu\u011funu, ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc yapamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyordu; ki\u015fili\u011fi bu \u015fekilde olu\u015fmu\u015ftu. <\/p>\n
Geli\u015ftirdi\u011fimiz ki\u015filiklerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerimizin \u00f6n\u00fcndeki en b\u00fcy\u00fck engellerden biri oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Ki\u015filiksiz olmay\u0131 savunuyor de\u011filim. B\u00f6yle bir d\u00fc\u015f\u00fcncenin abs\u00fcrd oldu\u011funun fark\u0131nday\u0131m. Ki\u015filik olmadan ya\u015fam\u0131n devam ettirilemeyece\u011fini biliyorum. Ama ayn\u0131 zamanda ki\u015filiklerimiz ruhsal d\u00fcnyam\u0131z\u0131, ya\u015fam kal\u0131plar\u0131m\u0131z\u0131, s\u0131n\u0131rlar\u0131m\u0131z\u0131 belirliyor. \u0130stesek de bu s\u0131n\u0131rlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kam\u0131yoruz. De\u011fi\u015fim ancak do\u011fam\u0131za ve ki\u015fili\u011fimize uygun yollar izlenirse ger\u00e7ekle\u015fiyor. Asl\u0131nda \u00e7\u0131k\u0131\u015f tarz\u0131m\u0131z da ki\u015fili\u011fimizin par\u00e7as\u0131. \u0130isyanlar\u0131m\u0131z da ki\u015fili\u011fimizin izin verdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde ger\u00e7ekle\u015fiyor.<\/p>\n
\u0130nsan\u0131n ruhsal yap\u0131lanmas\u0131 do\u011fumdan sonra, hatta anne karn\u0131ndayken ba\u015flayan ve sinir sisteminin belli geli\u015fim evrelerini izleyen bir s\u00fcre\u00e7. Tam da b\u00f6yle bir \u00e7izgide insan\u0131n ki\u015fili\u011fi olu\u015fuyor. \u0130lk bebeklik d\u00f6neminde beyindeki sinapslar\u0131n \u00e7o\u011fu a\u00e7\u0131k. Bebekler her y\u00f6ne geli\u015febilecekleri b\u00fcy\u00fck bir potansiyeli i\u00e7lerinde bar\u0131nd\u0131r\u0131yorlar. Ama geli\u015fim s\u0131n\u0131rs\u0131z olmuyor. \u0130lerleyen y\u0131llarda sinapslar\u0131n bir\u00e7o\u011fu kapan\u0131yor, yani bir budanma d\u00f6nemi ya\u015fan\u0131yor. \u0130\u015fte bu s\u00fcre\u00e7 ki\u015filiklerimizi, ruhsal d\u00fcnyam\u0131z\u0131 \u015fekillendirirken bir\u00e7ok yetene\u011fin de daha ortaya \u00e7\u0131kmadan yok olup gitmesine neden oluyor. <\/p>\n
Ya\u015fam\u0131m\u0131z boyunca sinapslarda a\u00e7\u0131l\u0131p kapanmalar devam ediyor, ancak bunlar\u0131n hi\u00e7biri bebeklikteki kadar yo\u011fun ya\u015fanm\u0131yor. Konu\u015ftu\u011fumuz dil \u00fczerinden \u00f6rnek vereyim: Bug\u00fcn d\u00fcnya \u00fczerinde 6000 civar\u0131nda dil konu\u015fuluyor. Normal bir bebek bu dillerin hepsini \u00f6\u011frenme potansiyeline sahip. Ancak hi\u00e7 kimse t\u00fcm dilleri konu\u015fmuyor, hangi dillere maruz kal\u0131rsa onlar\u0131 \u00f6\u011freniyor. \u0130leri ya\u015flarda dil \u00f6\u011frenimi hi\u00e7bir zaman bebeklerdeki kadar kolay olmuyor. Ki\u015filikler de \u00f6yle. Duygusal ya\u015fant\u0131m\u0131z, olaylara yakla\u015f\u0131m\u0131m\u0131z, \u00f6\u011frenme tarz\u0131m\u0131z, geli\u015ftirdi\u011fimiz paradigmalar\u0131m\u0131z, hemen her \u015feyimiz ya\u015fam\u0131n erken y\u0131llar\u0131ndaki biyolojik geli\u015fimimiz ve a\u00e7\u0131k sinapslar aras\u0131ndaki ileti\u015fim sonucunda belirleniyor, zamanla de\u011fi\u015fimler olabilse de bunlar daha s\u0131n\u0131rl\u0131 kal\u0131yor.<\/p>\n
Tek tek ki\u015filer olarak b\u00f6yleyiz de insan t\u00fcr\u00fc olarak \u00e7ok mu farkl\u0131y\u0131z? Bireyler olarak ne kadar farkl\u0131 olsak da t\u00fcm canl\u0131lar i\u00e7inde t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde bu farkl\u0131l\u0131klar \u00f6nemsiz kalmakta, insanl\u0131\u011f\u0131n ortak d\u00fcnyas\u0131 da belli k\u0131s\u0131tl\u0131l\u0131klar i\u00e7inde olu\u015fmakta. <\/p>\n
\u0130nsan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn geli\u015fim potansiyeline hayran olmamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil ama t\u00fcm \u00e7e\u015fitlili\u011fine kar\u015f\u0131n insan yine de m\u00fckemmel bir yarat\u0131k de\u011fildir. T\u0131pk\u0131 di\u011fer canl\u0131lar\u0131n m\u00fckemmel olmad\u0131\u011f\u0131 gibi. \u00d6yle olsayd\u0131 zaten tanr\u0131 olurdu.<\/p>\n
\u0130nsan\u0131n akl\u0131ndan bir g\u00fcnde 50-60 bin d\u00fc\u015f\u00fcnce ge\u00e7iyormu\u015f. \u00c7o\u011fu insanda bunlar\u0131n y\u00fczde 70\u2019i k\u00f6t\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcncelermi\u015f. \u0130stesek de bu d\u00fc\u015f\u00fcnceleri durduram\u0131yoruz. \u0130sterseniz deneyin. K\u00f6t\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnceleri durdurmak i\u00e7in ne kadar \u00e7aba g\u00f6sterirseniz o d\u00fc\u015f\u00fcnce o kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc olarak zihne gelir. Bir hik\u00e2ye vard\u0131r, belki biliyorsunuzdur. Adama \u201cSen e\u015fek de\u011filsin\u201d deyip duruyorlarm\u0131\u015f. Zavall\u0131 adamca\u011f\u0131z, dayanamam\u0131\u015f, \u201cYeter art\u0131k, susun, ben e\u015fek de\u011filim,\u201d demi\u015f. Bu ne demek oluyor? Bana sorarsan\u0131z bu, beynin belli \u00e7al\u0131\u015fma kurallar\u0131 oldu\u011funu, beynimize tam egemen olamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6steriyor. Nitekim beyin biz uykudayken bile aktivitesini devam ettiriyor R\u00fcyalar\u0131m\u0131zda en abs\u00fcrd d\u00fc\u015f\u00fcnceler ortaya \u00e7\u0131kmakta ve bizi y\u00f6nlendirebilmektedir. Ben bunu kapal\u0131 olan sinapslar\u0131n a\u00e7\u0131larak bu d\u00fc\u015f\u00fcncelere yol vermesi olarak de\u011ferlendiriyorum. Freud\u2019un bilin\u00e7alt\u0131 dedi\u011fi kavram\u0131 da benzer \u015fekilde yorumluyorum. Bilin\u00e7alt\u0131n\u0131n ge\u00e7mi\u015fte bizi etkilemi\u015f olaylar\u0131n kapal\u0131 sinapslar aras\u0131ndaki n\u00f6ronlarda sakl\u0131 bellek oldu\u011funu, a\u00e7\u0131lan sinapslarla bilin\u00e7 d\u00fczeyine \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n
Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fu korona g\u00fcnlerinde ellerimizi y\u00fcz\u00fcm\u00fcze de\u011fdirmememiz, hijyen kurallar\u0131n\u0131 unutmamam\u0131z isteniyor. Ya\u015fam\u0131m\u0131zda bir\u00e7ok kez unutmamak, istenen bir \u00f6zellik olarak \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor. T\u0131pk\u0131 s\u0131navda \u00f6\u011frendiklerimizi hat\u0131rlay\u0131p do\u011fru yan\u0131tlar\u0131 bulmak gibi. \u201cHaf\u0131za-i be\u015fer nisyan ile mal\u00fcld\u00fcr\u201d denerek unutman\u0131n insan zaaf\u0131 oldu\u011fu s\u00f6yleniyor. Bazen de tersi oluyor, unutmam\u0131z isteniyor. K\u00f6t\u00fc an\u0131lar\u0131 silmemiz, her do\u011fan g\u00fcn\u00fcn yeni bir ba\u015flang\u0131\u00e7 olmas\u0131 arzu ediliyor. Sinir sistemimiz hangisini uygulas\u0131n? Unutsun mu, hat\u0131rlas\u0131n m\u0131? Denebilir ki istenenleri hat\u0131rlas\u0131n, istenmeyenleri unutsun. Bu, ne kadar ge\u00e7ek\u00e7i? Herhalde pek ger\u00e7ek\u00e7i de\u011fil ki sinir sistemimiz de b\u00f6yle yapm\u0131yor. Bazen unutulmas\u0131 gereken yerde hat\u0131rl\u0131yor, kimi zaman da tersini uyguluyor.<\/p>\n
Yap\u0131p etmelerimizin b\u00f6ylesine bir sistemle belirlendi\u011fi do\u011fam\u0131zda ne kadar \u00f6zg\u00fcr olabiliriz? \u0130nsan\u0131n \u00f6zg\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnmedi\u011fini g\u00f6steren kan\u0131tlardan biri n\u00f6robilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalarla ortaya konmu\u015ftur. Deneylerde d\u00fc\u015f\u00fcnce olu\u015fmadan milisaniyeler \u00f6nce davran\u0131\u015f\u0131n belirdi\u011fi, bu davran\u0131\u015fa uygun d\u00fc\u015f\u00fcncenin daha sonra ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterilmi\u015ftir.<\/p>\n
T\u00fcm bunlar ne anlama geliyor? Bana g\u00f6re insan\u0131n m\u00fckemmel olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, t\u00fcr\u00fcne bah\u015fedilen kadar \u00f6zg\u00fcr oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Bu t\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcncenin bizi tanr\u0131 inanc\u0131na ve kadercilik anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6t\u00fcrmesi gerekmez. \u0130nsana ait bilgi hem kendimizi, hem de ba\u015fkalar\u0131n\u0131 daha iyi tan\u0131mam\u0131z\u0131 sa\u011flar. Bilincimizin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ve davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n alt\u0131nda yatan nedenleri g\u00f6rmemize imk\u00e2n verir. Ruhsal d\u00fcnyam\u0131z\u0131n geli\u015fiminin de belli yasalar\u0131 oldu\u011funu anlat\u0131r. Biyolojimiz hakk\u0131nda bilgilerimiz artt\u0131k\u00e7a beynimizin daha rasyonel \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131 yollar\u0131 ke\u015ffedip geli\u015ftirebiliriz. Belki o zaman biraz daha \u00f6zg\u00fcr oluruz. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u201cD\u00fcr\u00fcst olmaktan ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc davranamad\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in b\u00f6yleyim\u201d demi\u015fti bir dostum. Bu s\u00f6z\u00fcyle benim g\u00f6z\u00fcmde bir kez daha d\u00fcr\u00fcst oldu\u011funu kan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131. Erdem oldu\u011fu i\u00e7in de\u011fil, al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131 bu y\u00f6nde geli\u015fti\u011fi i\u00e7in d\u00fcr\u00fcst oldu\u011funu, ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc yapamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyordu; ki\u015fili\u011fi bu \u015fekilde olu\u015fmu\u015ftu. Geli\u015ftirdi\u011fimiz ki\u015filiklerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerimizin \u00f6n\u00fcndeki en b\u00fcy\u00fck engellerden biri oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Ki\u015filiksiz \u2026<\/p>\n